Dijitalleşmenin etkileri, günümüzde sadece teknolojik gelişmelerle sınırlı kalmayıp, toplumun etik ve ahlaki yapısını da derinlemesine etkiliyor. Bu dönüşümün bir parçası olarak Türk Dil Kurumu, 2025 yılı için "dijital vicdan" kelimesini belirleyerek, dijital çağın getirdiği yeni sorumluluk alanlarını vurgulamıştır. "Dijital vicdan" kavramı, bireylerden kurumlara uzanan bir sorumluluk yelpazesini ifade ederken, insanlığın karşılaştığı etik sınavları daha görünür hale getiriyor.
Dijital Vicdan ve Etik Sorumluluk
Dijital ortamlarda bireylerin ve kurumların sorumluluklarının genişlemesi, akademik çalışmalarla desteklenmektedir. Kültür ve Turizm Bakan Yardımcısı Dr. Batuhan Mumcu, "dijital vicdan" kavramının önemini vurgulayarak, dijitalleşmenin yalnızca teknik bir dönüşüm değil, insanın bilgi ve diğer bireylerle kurduğu ilişkinin yeniden yapılandırılması anlamına geldiğini belirtmiştir. Dijital vicdan, bireylerin dijital ortamda ürettikleri, paylaştıkları ve tükettikleri içerikleri etik ve ahlaki değerler açısından değerlendirme yetisini temsil eder. Bu kavram, bireysel kullanıcılar kadar medya kuruluşlarını, teknoloji şirketlerini ve kamusal otoriteleri de kapsayan çok katmanlı bir sorumluluk alanı oluşturur.
Bilgi Etiği ve Dijital Ortamlar
Luciano Floridi'nin "Bilgi Etiği" yaklaşımı, dijital ortamdaki ahlaki sorunların hem insan merkezli hem de sistem merkezli ele alınması gerektiğini vurgular. Bu perspektif, dijital vicdanı sadece bireysel niyetle sınırlı değil, aynı zamanda dijital ekosistemin bütününe yayılan bir etik bilinç olarak konumlandırmaktadır. Türk Dil Kurumu'nun "dijital vicdan" kavramını 2025 yılı için belirlemesi, çağdaş toplumların karşı karşıya olduğu etik sorunlara dikkat çekmektedir. Dijitalleşme, hayatın her alanını dönüştürürken, bireylerin ahlaki pusulasının zaman zaman yönünü kaybetmesine sebep olabilmektedir.
Paylaşımın Etkisi ve Sorumluluk
Dijital çağda kullanıcılar yalnızca tüketici değil, aynı zamanda içerik üreticisi ve yayıcısı olarak da rol oynamaktadır. Sosyal medya platformları, her bireyi potansiyel bir yayıncıya dönüştürmüştür. Bu durum, paylaşılan bilgilerin doğruluğunun sorgulanmaması halinde ciddi sonuçlar doğurabilmektedir. Dijital vicdan, bireylerin anonimlik zırhı arkasına saklanmadan hakaret, dezenformasyon ve manipülasyon karşısında kendilerini sorumlu hissetme bilincini geliştirmelerini gerektirmektedir. Bu yeni iletişim düzeninde, "Her yapılabilen şey, yapılmalı mıdır?" sorusu ön plana çıkmaktadır.
Dijital Etiğin Yeniden Tanımlanması
İletişim, dijital çağda büyük ölçüde aracılı hale gelmiştir. Sosyal medya, haber siteleri ve dijital ağlar, bireylerin hem bilgi üreticisi hem de yayıcısı olduğu hibrit bir ortam yaratmıştır. Bu durum, klasik iletişim etiği ilkelerinin dijital bağlamda yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır. Habermas’ın kamusal alan teorisi, rasyonel ve ahlaki temellere dayalı iletişimin demokratik toplumlar için vazgeçilmez olduğunu belirtirken, dijital iletişim ortamlarının duygusal tepkiyi merkeze alarak bu rasyonel zemini zayıflattığını vurgulamaktadır.
Algoritmalar ve Yapay Zeka İle Vicdani Sorumluluk
Günümüzde dijital vicdan tartışmaları, yalnızca insan davranışlarıyla değil, aynı zamanda algoritmik sistemlerle de ilgilidir. Avrupa Birliği Yapay Zeka Etik Rehberi, "insan merkezli yapay zeka", "etik" ve "şeffaflık" gibi ilkelerin önemini vurgulayarak, teknolojinin vicdani bir çerçeveye ihtiyaç duyduğunu ortaya koymaktadır. Sosyal medya ve yapay zeka destekli algoritmalar, bireylerin algılarını yönlendirme gücüne sahiptir. Ancak bu güç, vicdani bir denetim mekanizmasıyla desteklenmediğinde ciddi sorunlara yol açabilmektedir.
Dezenformasyonun Yayılması ve Etkileri
Dijital medya çağında en büyük sorunlardan biri dezenformasyondur. Yanlış veya çarpıtılmış bilgi, saniyeler içinde milyonlara ulaşabilmektedir. Bu durum, kötü niyetle değil, dikkatsizlik ve sorumsuzluktan kaynaklanıyor olabilir. Ancak sonuç olarak, toplumsal güven zedelenmekte ve bireyler hedef hâline gelebilmektedir. Dijital vicdan, bu noktada yalan üretenler kadar, bu yalanları sorgulamadan yayanları da kapsayan bir sorumluluk alanı oluşturmaktadır.
İslami Perspektiften Kul Hakkı ve Vicdan
İslam dininde, "hak" kavramı büyük bir öneme sahiptir. Kul hakkı, bireylerin temel haklarının ihlali anlamına gelmekte ve bu tür ihlaller yasaklanmaktadır. İslami öğretiler, bireylerin haklarının gözetilmesini emretmektedir. Dijital ortamda yapılan paylaşımlar, gıybetin etkisini katbekat artırmakta ve bireylerin mahremiyetini ihlal edebilmektedir. Bu bağlamda dijital vicdan, yalnızca yasal olanı değil, aynı zamanda etik ve ahlaki olanı gözeterek bireyleri yönlendirmeyi amaçlamaktadır. Böylece dijital vicdan, teknolojik çağda manevi sorumluluğun en güncel tezahürlerinden biri olarak öne çıkmaktadır.
