Son dönemde Ortadoğu'daki savaş ortamı, petrol fiyatlarının hızla artmasına neden oldu. Bu durum, Türkiye'de akaryakıt fiyatlarına yönelik yeni bir mekanizmanın devreye girmesine yol açtı. Cumhurbaşkanı kararıyla 5 Mart 2023 tarihinde uygulamaya alınan eşel mobil sistemi, piyasalardaki fiyat dalgalanmalarının pompa fiyatlarına doğrudan yansımasını engellemeyi hedefliyor. Peki, eşel mobil sistemi tam olarak nedir ve nasıl çalışmaktadır?
Eşel mobil sistemi nedir?
Eşel mobil terimi, Fransızca 'échelle mobile' yani 'hareketli ölçek' kavramından Türkçeye geçmiştir. Bu kavram, fiyat ya da ücret belirlemesinde sabit bir oran yerine değişken bir ölçek kullanılmasını ifade eder. Akaryakıt piyasasındaki karşılığı ise, uluslararası petrol fiyatları veya döviz kurlarındaki değişimlerin, tüketiciye yansımasının ÖTV ayarlamaları ile dengelenmesidir. Eşel mobil sistemi, akaryakıt fiyatlarının belirlenmesinde önemli bir rol oynamaktadır.
Bu sistemin işleyişi, petrol fiyatlarındaki artışlar karşısında devletin ÖTV'yi indirmesi ile başlar. Böylece, pompa fiyatına yansıyacak zamların büyük bir kısmı devlet tarafından karşılanmış olur. Fiyatlar düştüğünde ise, kaybedilen vergi miktarı ÖTV artışı ile telafi edilmektedir. Bu yeni uygulamada referans tarih olarak 2 Mart 2023 belirlenmiştir.
Eşel mobil sistemi nasıl çalışıyor?
Uygulamanın detaylarına bakıldığında, 2 Mart tarihinden sonra gerçekleşecek fiyat artışlarının en fazla yüzde 75'i kadar ÖTV indirimi yapılabileceği görülmektedir. Örneğin, pompa fiyatına 10 lira zam geldiğinde, bunun yalnızca 2,5 lirası tüketiciye yansıyacak, kalan 7,5 lirasını ise devlet üstlenecektir. Yapılabilecek azami ÖTV indirimleri ürün bazında belirlenmiştir. Benzin için litre başına 14,8277 TL, motorin için litre başına 13,9006 TL ve LPG için kilogram başına 11,3830 TL olarak belirlenmiştir.
Fiyatların düşmesi durumunda ise, ÖTV yeniden artırılacak; ancak bu artış, hiçbir koşulda 2 Mart'taki ÖTV tutarını geçemeyecektir. Bu mekanizma, akaryakıt fiyatlarının dalgalanmasını kontrol altına almayı amaçlamaktadır.
Türkiye eşel mobil sistemini daha önce uyguladı mı?
Evet, Türkiye'de eşel mobil sistemi daha önce de uygulanmıştır. İlk kez 17 Mayıs 2018 tarihinde döviz kurundaki dalgalanmalar ve yükselen petrol fiyatları nedeniyle devreye alınmıştır. Ancak, 2021 yılının son çeyreğinde uygulama durdurulmuştur. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası verilerine göre, bu sistem o dönemde akaryakıtın ekonomiye yansıyan etkilerini frenleyerek enflasyon üzerindeki baskıyı önemli ölçüde azaltmıştır.
Eşel mobil sisteminin geri getirilmesinin sebepleri arasında, ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırıları sonrasında Körfez bölgesindeki gerilim yer almaktadır. Bu durum, enerji piyasalarını derinden etkilemiştir. Hürmüz Boğazı'ndaki trafik neredeyse durma noktasına gelirken, Brent petrol fiyatı 28 Şubat'tan itibaren 73,20 dolardan 5 Mart itibarıyla 84 dolara yükselmiştir. Tarım ve sanayi gibi enerji yoğun sektörlerde, bu tür fiyat artışlarının üretim maliyetleri üzerinde yarattığı baskı kaçınılmaz olarak tüketiciye yansımaktadır.
